ประวัติความเป็นมา

ประวัติความเป็นมาของตำบลไชยสถาน
                    ตำบลไชยสถานเป็นชุมชนดั่งเดิมที่อยู่คู่กับนครน่านมาอย่างยาวนาน จัดเป็นชุมชนที่อยู่นอกกำแพงเมืองน่านด้านทิศตะวันตก เป็นแหล่งเพาะปลูกข้าวที่สำคัญของจังหวัดน่าน เนื่องจากมีลำน้ำสมุนและฝายหลวง ลำเหมืองหลวงถือเป็นระบบชลประทานที่สำคัญต่อเมืองน่านในอดีต มีประวัติว่าสร้างตั้งแต่ปีศักราช 1161 เดือน 6 แรม 2 ค่ำ ในสมัยเจ้าสุมนเทวราชเจ้าเมืองน่านในขณะนั้น ซึ่งตรงกับรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย รัชกาลที่ 2 ของกรุงรัตนโกสินทร์ ได้นำกำลังพล 5,397 คน ไปสร้างฝายสมุน ปากเหมืองกว้าง 24 วา 1 ศอก ใช้เวลาสร้าง 15 วัน จากนั้นก็มีการขุดนาใช้ทำการเพาะปลูก ทำให้เกิดชุมชนต่างๆ ตามมา
                   ตำบลไชยสถานตั้งมาตั้งแต่ พ..2431 ตามคำบอกเล่าของผู้สูงอายุในตำบล ต่อมาประมาณ พ..2482 ได้ย้ายเข้าไปติดต่อเขตของตำบลเรือง จนถึงประมาณ พ..2485 ตำบลไชยสถานได้แยกมาตั้งเป็นตำบลไชยสถาน มีหมู่บ้านอยู่ในความรับผิดชอบจำนวน 6 หมู่บ้าน ในระหว่าง พ..2525-2536 ตำบลไชยสถานได้มีหมู่บ้านเพิ่มขึ้นจากหมู่ที่ 7-11 หมู่บ้าน รวมทั้งหมด 11 หมู่บ้าน ต่อมาได้ยกฐานะเป็นองค์การบริหารส่วนตำบล เมื่อปี พ..2539 จนถึงปัจจุบันนี้ โดยแต่ละหมู่บ้านมีประวัติโดยย่อ ดังนี้
                บ้าน ศรีเกิดเริ่มจัดตั้งขึ้นประมาณปี พ.ศ. 2112  ที่มาของชื่อหมู่บ้าน เล่ากันว่าสมัยก่อนบ้านศรีเกิดมีชื่อเรียกว่าบ้าน “ก้อมก้อ” มาเปลี่ยนเป็นบ้านศรีเกิดเมื่อปี พ.ศ. 2469 – 2471  ส่วนการจัดตั้งไม่สามารถระบุได้เหตุที่เปลี่ยนชื่อมาจากก้อมก้อมาเป็นหมู่บ้านศรีเกิด เพราะชื่อก้อมก้อ สั้น ละไม่มีความหมาย คนกลุ่มแรกที่เริ่มก่อตั้ง เป็นคนในพื้นที่ อาชีพหลักคือ หาของป่าและเกษตรกรรม และมีการสร้างวัดศรีเกิด โดยมี เจ้าขัด   มหายศนันท์ เป็นผู้ใหญ่คนแรก ต่อมาในวันที่ 8 มีนาคม 2510 ได้มีการแยกหมู่บ้านออกไปอีก 1 หมู่บ้านเรียกว่าบ้านทุ่งขามมี นายใจมา  เรืองหล้า เป็นผู้ใหญ่บ้านคนแรก ในปี 2513 มีการทำถนนลูกรังเข้ามาในพื้นที่ วันที่ 8 มีนาคม 2527 ได้มีการขยายเขตไฟฟ้าเข้ามาในพื้นที่ ปี 2540 มีการทำถนนลาดยางเข้ามาในพื้นที่
                   ส่วนบริเวณบ้านไชยสถานเดิมนั้นเรียกว่าบ้านเด่นเป็นหมู่บ้านเก่าแก่มีอายุมากว่า 300 ปี มีเรื่องเล่าสืบมาว่ามีวัวตัวหนึ่งชื่ออสุภราชเดินออกมาจากป่าเมี่ยงมาเล่นน้ำสมุนซึ่งไหลผ่านบ้านเด่น หลังจากนั้นก็พักอยู่ ณ ที่เด่นกว้างขวางเป็นที่ร่มรื่น (เชื่อว่าบริเวณนี้จะเป็นดินโป่งที่สัตว์ชอบกิน) ตอนเย็นวัวตัวนั้นจะเดินไต่ไปดอยเขาแก้ว วัวอสุภราชหากินอยู่ระหว่างดอยเขาแก้วและดอยป่าเมี้ยงเป็นเวลา 10 ปี ก็หายไป ชาวบ้านจึงย้ายมาตั้งถิ่นฐานบริเวณนั้น และตั้งชื่อหมู่บ้านว่าบ้านเด่น และพร้อมใจกันสร้างวัดบ้านเด่นขึ้นเมื่อวันที่ 6 มีนาคม 2300 โดยใช้สัญลักษณ์วัวอสุภราชเป็นตราประจำวัดเด่น (สัญลักษณ์อสุภราชเป็นตราประจำจังหวัดน่านด้วย) มีเรื่องเล่าว่ามีพวกฮ่อเข้ามาค้าขายโดยใช้ม้าต่าง (ม้าบรรทุกสินค้า) เข้ามาแวะพักที่วัดเด่นพร้อมลูกน้อง ได้หุงหาอาหารและทำให้ไฟไหม้วัดเด่นก็เลยกลับไปเอาเงินทองมา 3 ต่างม้า เพื่อมาสร้างวัดทดแทนพอเดินทางมาถึงหน้าวัดก็ล้มป่วยเสียชีวิต และมีปาฎิหาริย์เกิดขึ้นหลายอย่างชาวบ้านจึงตั้งศาลเจ้าฮ่อขึ้น ส่วนทรัพย์สินเงินทองนั้นมีการฝังไว้ในบริเวณวัดแต่ไม่ทราบว่าจุดไหน ต่อมาได้เปลี่ยนชื่อหมู่บ้านเป็นบ้านไชยสถาน และชื่อวัดเป็นวัดไชยสถาน ผู้นำหมู่บ้านที่ชาวบ้านจดจำได้ซึ่งมีหน้าที่ดูแลหมู่บ้านและตำบลไชยสถาน คือ    ขุนสถาน (อุ้ยคำแคว่น หรือนายปัญญา  วุฒิสวัสดิ์) คนแรกที่มีการบันทึกไว้ต่อมาในปี 2500 ได้มีการแยกหมู่บ้านออกไปอีก 1 หมู่บ้านเรียกว่าบ้านเด่นใหม่ เดิมที่ดินบริเวณบ้านเด่นใหม่เป็นป่าแพะ มีราษฎรจากบ้านไชยสถานอพยพมาอยู่มากขึ้นจนถึงปี 2518 จึงได้ก่อตั้งหมู่บ้านขึ้นชื่อบ้านเด่นใหม่มีการจัดสรรพื้นที่เป็นพื้นที่สาธารณะประโยชน์ของหมู่บ้านเลขที่ 17641 ประเภทพลเมืองใช้ร่วมกันเนื้อที่ประมาณ 15 ไร่ 3 งาน 56 ตารางวา ได้มีการใช้พื้นที่บริเวณนี้เป็นที่ตั้งขององค์การบริหารส่วนตำบลไชยสถาน และโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลไชยสถาน
                   บ้านฝางมีประวัติว่าเริ่มตั้งเป็นหมู่บ้านเมื่อปี 2444 ประกอบด้วย 2 บ้าน คือ บ้านฝางอยู่ทางตะวันออกของลำน้ำสมุน บ้านนาปอยอยู่ทางตะวันตกของลำน้ำสมุน มีนายเขียนทอง ภาอิ่น เป็นผู้ใหญ่บ้านคนแรก เดิมทีมีแค่ 25 หลังคาเรือนมีประชากรประมาณ 120 คน มีวัดชื่อวัดบ้านฝาง
                   บ้านตาแก้วหมู่ที่ 6 เดิมบริเวณนั้นเป็นป่าดงต้นไม้ใหญ่หนาทึบมีสัตว์ป่าและวัวป่าอาศัยอยู่เป็นจำนวนมาก เมื่อพรานป่าทราบจึงออกล่าวัวป่าในเวลากลางคืนเมื่อใช่ไฟส่องเห็นตาวัวป่าสว่างดุจดังแก้ว จึงอุทานขึ้นว่า “ตาแก้ว” และทำนายว่าต่อไปภายภาคหน้าคนจะเรียกเรียกบริเวณนี้ว่าบ้านตาแก้ว มีการสร้างวัดตาแก้วขึ้นเมื่อปี 2432
                   บ้านนาท่อเดิมเรียกว่าบ้านหนองนาท่อเพราะมีหนองน้ำขนาดใหญ่ เป็นที่ที่มีความอุดมสมบูรณ์ มีนายศรี  ค่ายลังกา เป็นผู้ใหญ่บ้านคนแรก มีวัดคือวัดต้นแก้ว และโรงเรียนชื่อว่าโรงเรียนบ้านนาท่อ (ซึ่งปัจจุบันได้ถูกยุบไปแล้ว สถานที่ถูกเปลี่ยนมาเป็นศูนย์พัฒนาเด็กเล็กบ้านนาท่อ และศูนย์การศึกษานอกระบบและการศึกษาตามอัธยาศัยตำบลไชยสถาน) ต่อมาในปี 2496 ได้แยกออกมาเป็นบ้านก็อดอีก 1 หมู่บ้าน ซึ่งมีนายเปลี่ยน  สุนันตา เป็นผู้ใหญ่บ้านคนแรก และในวันที่ 26 พฤษภาคม 2534 ได้แยกออกมาเป็นบ้านนาท่อใหม่อีก 1 หมู่บ้าน มีนายยืน  สิทธิมงคล เป็นผู้ใหญ่บ้านคนแรก
                   บ้านปางค่าเดิมชื่อบ้านหมุ้นซึ่งเป็นหมู่บ้านเล็กๆ ประมาณ 7 – 8 หลังคาเรือน และอีกหมู่บ้านหนึ่งเรียกว่าบ้านก๊อดหัวขวางมีบ้านเรือนประมาณ 5 – 6 หลังคาเรือน ต่อมาทั้งสองหมู่บ้านได้รวมเป็นหมู่บ้านเดียว เรียกว่าบ้านปางค่า เนื่องจากบริเวณนี้เป็นเส้นทางสัญจรไปเมืองสวด (อำเภอบ้านหลวง จังหวัดน่าน) เมืองเชียงม่วน (อำเภอเชียงม่วน จังหวัดพะเยา เมืองปง (อำเภอปง จังหวัดพะเยา) ในบริเวณนี้จะมีปาง (จุดพักแรม) เนื่องจากมีต้นมะค่าขนาดใหญ่ขึ้นอยู่มาก คนจึงเรียกว่าปางค่ามาจนถึงปัจจุบัน บ้านปางค่ามีวัดชื่อว่าวัดปางค่า และมีโรงเรียนชื่อว่าโรงเรียนบ้านปางค่า (ปัจจุบันถูกยุบไปแล้วสถานที่ถูกใช้เป็นศูนย์การศึกษาพิเศษประจำจังหวัดน่าน) ต่อมาในเดือนกรกฎาคม 2545 ได้มีการแยกมาเป็นบ้านค่าใหม่ไชยเจริญอีก 1 หมู่บ้าน